Hanes

Hanes yr neuadd 

History of the hall

Albert Hall (dde), gyda’r Eglwys Bresbyteraidd gyfagos (chwith)

The Albert Hall yw theatr hynaf ‘Mid Wales’. Wedi’i hadeiladu ym 1896, mae’r Neuadd yn theatr Fictoraidd hardd yn Llandrindod Wells.

1890s

Yn yr 1890, daeth 80 i 90,000 o ymwelwyr i Llandrindod Wells bob blwyddyn i gael triniaeth sba a gorffwys. Roedd llawer yn siaradwyr Cymraeg. Roedd angen rhywle ar yr Eglwys Bresbyteraidd i gynnal gwasanaethau Cymraeg a digwyddiadau cymdeithasol. Lluniodd Owen Morris Roberts y cynlluniau, a dechreuodd aelodau’r eglwys godi arian. Cwblhawyd y neuadd ym 1896 ar gyfanswm cost o £ 2,000. Roedd yn cynnwys:

– man agored mawr
– seddi symudol ar gyfer 750 o bobl
– llwyfan bach i gorau ymgynnull
– balconi bach yng nghefn y neuadd, gyda seddi pren.

Roedd y tu allan gymaint fel y mae heddiw, heblaw am y prif ddrysau, canopi a grisiau. Awgrymodd Edward Jenkins, aelod o’r eglwys, ei enw – yr Albert Hall.

1900s

Yn 1905, ailadeiladwyd yr eglwys gyfagos. Ar yr un pryd, cafodd islawr Neuadd Albert ei drawsnewid yn ystafell ysgol eglwys.

Rhyfel Byd Cyntaf

Ym 1914, fe wnaeth Corfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin filio 4,000 o ddynion yn Llandrindod i gael hyfforddiant. Fe wnaethant ddefnyddio’r Neuadd ar gyfer digwyddiadau ac adloniant. Cynhaliodd Llandrindod ei ail eisteddiad blynyddol ym mis Mawrth 1915 yn Neuadd Albert.

Rhwng y rhyfeloedd

Ar ôl y rhyfel, dechreuodd aelodaeth yr eglwys ddirywio, ac nid oedd angen y neuadd mwyach. Penderfynodd y pwyllgor y byddai theatr a sinema o werth i’r dref. Felly ym 1922, ailagorodd yr Neuadd Albert fel theatr a sinema. Ychwanegwyd cyntedd, gyda manylion Art Deco, a ddyluniwyd gan Owen Morris Roberts & Son. Mae tu allan yr adeilad, y cyntedd a’r awditoriwm yn aros hyd heddiw fel yr oeddent bryd hynny.

Gyda dyfodiad “Talkies” – ffilmiau â sain – ym 1929, daeth yr Neuadd Albert i ben â’i rôl fel sinema. Rhoddodd yr eglwys yr uned sinematograff dawel i sanatoriwm Bronllys.

Bryd hynny y lansiwyd gŵyl Ddrama Llandrindod. Roedd yr ŵyl wythnos o hyd yn rhedeg bob blwyddyn (heblaw am flynyddoedd y rhyfel) tan 2013. Ond heblaw am hynny, gwelodd yr Neuadd Albert, fel y dref, ddirywiad yn ei ffawd.

Ail Ryfel Byd

Ym 1939, daeth Llandrindod unwaith eto yn ganolfan hyfforddi i filoedd o filwyr. Gyda darlithoedd yn ystod y dydd, ac adloniant nosweithiol, defnyddiwyd Neuadd Albert yn llawn unwaith eto. Byddai llawer o’r milwyr a ddaeth gyda’r llwyfan yn dod yn enwau cartrefi. Ond wrth gwrs, wrth i’r milwyr dynnu’n ôl ar ddiwedd y rhyfel, gwnaeth y cynulleidfaoedd hefyd.

1950s

Parhaodd yr eglwys i gynnal gwasanaethau Cymreig yn Neuadd Albert tan 1951. Yna ym 1958, prynodd cwmni lleol, Campbell & Edwards i’w ddefnyddio fel tŷ ocsiwn.

1960s

Ym 1962, prynodd pobl tref Llandrindod Wells Neuadd Albert am £ 2,000. Byddai pwyllgor rheoli, yn cynnwys cynrychiolwyr o sefydliadau lleol, yn rhedeg y theatr. Cododd y gymuned fwy o arian, ond y costau atgyweirio a rhedeg angenrheidiol a gymerodd y rhan fwyaf ohono.

 1970s

Gyda chymorth Cyngor Celfyddydau Cymru, lluniodd y Pwyllgor raglen o welliannau. Byddai’n costio £ 20,000, ac felly dechreuodd y codi arian eto.

Yn 1973, lansiwyd cronfa “Cyfeillion Neuadd Albert”, a daeth â dros £ 1,000 i mewn gan sefydliadau lleol. Cysylltodd y Pwyllgor â chynghorau a sefydliadau lleol, a chodwyd yr arian. Roedd y gwelliannau’n cynnwys system wres ganolog, ailweirio, ail-baentio ac addurno. Ychwanegwyd gwelliannau technegol, rhagofalon tân a chanopi newydd hefyd.

1980s ac 90s

Cymerodd y cwmni theatr lleol reolaeth yr adeilad drosodd. Yn 1981, rhestrwyd Neuadd Albert yn Radd II, er mwyn i’r adeilad gael ei gadw a’i warchod. Roedd digwyddiadau rheolaidd yn cynnwys pantomeim blynyddol, yr ŵyl ddrama a chystadlaethau Ffermwyr Ifanc. Crëwyd bar rhwng y gegin a Lesser Hall, wedi’i drwyddedu i weini alcohol i gynulleidfaoedd.

2000s

Yn 2007, cychwynnwyd prosiect adfer gwerth £ 115,000, a oedd yn cynnwys to newydd. Fe’i cefnogwyd gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, yr Undeb Ewropeaidd, a noddwyr eraill.

2010s

Cytunwyd y dylai’r theatr ddychwelyd i bwyllgor rheoli. Yn fuan wedi hynny, ailsefydlwyd Pwyllgor Rheoli Albert Hall. Cofrestrwyd y theatr fel elusen (elusen rhif 524464).

Ers hynny, mae’r theatr wedi’i gwella ymhellach. Tynnwyd yr asbestos gwreiddiol a newidiodd y llenni yn 2016. Gosodwyd system wresogi newydd yn 2019, ynghyd â thrydan wedi’i uwchraddio. Ac, wrth gwrs, mae angen ailaddurno’r theatr yn gyson! Ein prosiectau nesaf fydd uwchraddio’r toiledau, Neuadd Lai a’r ardaloedd cefn llwyfan. Ond, wrth gwrs, mae’r cyfan yn costio arian!

2020s

Ym mis Mawrth 2020, cymerodd pwyllgor rheoli newydd sbon drosodd Neuadd Albert, ac yn anffodus bythefnos yn ddiweddarach, caewyd y Neuadd oherwydd Pandemig Covid-19 (Coronafeirws). Cymerodd yr Neuadd Albert ran yn LightItInRed, a WeMakeEvents, a welodd ni’n sefyll yn unedig â miloedd o leoliadau, a chwmnïau cynhyrchu ledled y byd, wedi’u heithrio o gefnogaeth yn ystod y pandemig. Gwnaed gwaith cynnal a chadw yn ystod y flwyddyn, gyda chyfleusterau toiled newydd yn cael eu gosod ar hyn o bryd. Mae’r pwyllgor newydd eisiau dod â’r neuadd yn ôl i’r hyn y cafodd ei adeiladu’n wreiddiol, er mwyn darparu lle i grwpiau cymunedol lleol ei ddefnyddio.

1

Removal of Asbestos

2

New Curtains and Asbestos free

3

Old Boiler

4

Installation of new Heating system

previous arrow
next arrow